Weetjes over kwallen: 10 verrassende feiten die je niet kende

Kwallen zijn fascinerende dieren vol verrassingen. Ze hebben geen hersenen, geen hart en geen bloed, maar ze zwemmen al honderden miljoenen jaren rond op aarde. Deze weetjes over kwallen laten zien hoe bijzonder deze wezens eigenlijk zijn.

Wat zijn kwallen eigenlijk?

Kwallen behoren officieel tot de neteldieren, een primitieve tak van het dierenrijk. Hun lichaam bestaat uit een soort zak met tentakels eraan. Die “zak” noem je de klomp of paraplu. Voor zo’n simpel lichaam gedragen ze zich verrassend effectief als roofdier.

Kwallen bestaan voor ongeveer 95% uit water. Dat maakt ze bijna doorzichtig en ook erg kwetsbaar als ze op het strand spoelen. Buiten het water valt een kwal al snel uit elkaar.

10 weetjes over kwallen die je verbazen

1. Ze zijn ouder dan de dinosauriërs. Kwallen zwemmen al meer dan 500 miljoen jaar in de oceanen. Ze overleefden meerdere grote massa-uitstervingen, terwijl de dinosauriërs dat niet deden.

2. Ze hebben geen hersenen. Een kwal heeft geen centraal zenuwstelsel. In plaats daarvan heeft ze een eenvoudig netwerk van zenuwcellen dat verspreid door het lichaam loopt. Ze “voelt” haar omgeving zonder na te denken.

3. Ze hebben geen hart en geen bloed. Kwallen transporteren zuurstof en voedingsstoffen via diffusie door het dunne weefsel. Dat werkt alleen omdat hun lichaam zo dun en transparant is.

4. Sommige kwallen zijn onsterfelijk. De soort Turritopsis dohrnii kan na volwassenheid teruggaan naar een vroeg stadium van haar levenscyclus. In theorie kan ze dit eindeloos herhalen, wat haar biologisch gezien onsterfelijk maakt.

5. Een groep kwallen heet een zwerm of een blom. In het Engels spreek je van een “bloom” of “smack”. Bij warme zomers en rustig water kunnen er ineens miljoenen kwallen tegelijk aan de oppervlakte verschijnen.

6. Ze bewegen door water uit te pompen. Een kwal zwemt door water op te zuigen in de paraplu en dat daarna snel uit te persen. Zo stuwt ze zichzelf vooruit. Ze heeft geen vinnen of staart nodig.

7. Hun brandnetels zitten in kleine cellen. De stekende tentakels van een kwal bevatten duizenden kleine cellen die nematocysten heten. Eén aanraking activeert die cellen, die razendsnel een giftig draadje afvuren in de huid van het slachtoffer.

8. Niet alle kwallen steken. Veel soorten zijn volkomen onschadelijk voor mensen. De meeste kwallen langs de Nederlandse en Belgische kust prikken nauwelijks voelbaar. De gevaarlijkste soort ter wereld is de zeewes (Chironex fleckeri) uit Australië, waarvan het gif zelfs dodelijk kan zijn.

9. Ze eten met hun mond én scheiden daarmee ook uit. Een kwal heeft maar één opening in haar lichaam. Die opening dient tegelijk als mond én als anus. Voedsel gaat erin via dezelfde weg als het afval eruit komt.

10. Ze zijn een delicatesse in Azië. In Japan, China en andere Aziatische landen worden kwallen al eeuwen gegeten. Ze worden gedroogd of gezouten bereid en hebben een knapperige textuur. In Europa groeit ook de interesse in kwallen als duurzame voedingsbron.

Waarom komen er steeds meer kwallen voor?

De kwallenpopulaties wereldwijd nemen toe. Dat heeft meerdere oorzaken. Door overbevissing verdwijnen veel vissen die normaal kwallen eten of met hen concurreren om voedsel. Kwallen profiteren van die leegte. Daarnaast houden kwallen van warm water. Stijgende watertemperaturen door klimaatverandering maken grote delen van de oceaan aantrekkelijker voor hen.

Ook eutrofiëring speelt een rol. In water dat rijk is aan voedingsstoffen door vervuiling bloeit er meer plankton. Kwallen eten dat plankton en kunnen daardoor snel in aantal groeien.

Zijn kwallen gevaarlijk voor mensen?

De meeste soorten die je in de Noordzee of Middellandse Zee tegenkomt zijn niet gevaarlijk. Een branderig gevoel na aanraking is vaak het ergste wat er gebeurt. Spoel de plek af met zeewater (nooit met zoet water, dat maakt het erger) en verwijder voorzichtig eventuele tentakelresten met een kaartenhouder of iets vergelijkbaars. Kraak de tentakels niet stuk met je blote handen.

Kwallen zijn kortom vreemde, oude en verbluffend eenvoudige dieren die zich toch prima redden in een wereld vol complexere soorten. Hoe minder organen, hoe langer ze al overleven, zo lijkt het.