Weetjes over vulkanen: 10 verrassende feiten die je verbazen

Vulkanen zijn indrukwekkende natuurverschijnselen, en er valt veel meer over te weten dan alleen dat ze lava spuwen. Ze komen voor op andere planeten, ze scheppen nieuw land en sommige zijn al miljoenen jaren inactief zonder dat je het weet. Hier zijn de interessantste weetjes over vulkanen, van de grootste ter wereld tot de vreemdste erupties.

De grootste vulkaan ter wereld staat niet op aarde

De Olympus Mons op Mars is de grootste bekende vulkaan in ons zonnestelsel. Hij is ruim 22 kilometer hoog, wat meer dan twee keer de hoogte van de Mount Everest is. Wat hem zo groot maakt: op Mars is er geen platentektoniek. Een vulkaan blijft daardoor op dezelfde plek boven een magmabron staan en kan vrijwel ongestoord omhoog groeien. Op aarde verschuiven tektonische platen steeds, waardoor een vulkaan nooit zo lang op exact dezelfde plek blijft.

Er speelt nog iets mee: op Mars valt geen regen, waait minder wind en is de zwaartekracht zwakker dan op aarde. Erosie, die onze aardse vulkanen langzaam slijt en kleiner maakt, werkt op Mars nauwelijks. Dat is ook de reden dat de Olympus Mons zijn extreme omvang heeft kunnen behouden.

Weetjes over vulkanen: meer dan alleen lava

Bij een uitbarsting komt er veel meer vrij dan lava alleen. Vulkanen spuwen ook as, gassen zoals zwaveldioxide en kooldioxide, en pyroclastische stromen uit. Een pyroclastische stroom is een mengsel van hete gassen, as en gesteentefragmenten dat met hoge snelheid een helling af raast. Zulke stromen zijn gevaarlijker dan lava, omdat ze veel sneller bewegen en alles in hun pad vernietigen. De uitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79 na Christus, waarbij Pompeii werd bedolven, was grotendeels te wijten aan pyroclastische stromen.

Niet elke vulkaan spuit lava omhoog

Er zijn verschillende soorten vulkanen, en ze gedragen zich niet allemaal hetzelfde. Een schildvulkaan, zoals die op Hawaï, heeft dunne, vloeibare lava die rustig wegstroomt. Een stratovulkaan, zoals de Vesuvius of de Mount St. Helens, heeft dikkere lava en bouwt druk op totdat er een explosieve uitbarsting volgt. Caldèravulkanen zijn weer anders: ze stortten in zichzelf in na een enorme eruptie, waardoor een grote krater ontstaat. Het Yellowstone-gebied in de Verenigde Staten is zo’n caldèravulkaan.

Vulkanen maken nieuwe eilanden en nieuw land

De Hawaïaanse eilanden zijn volledig door vulkanische activiteit gevormd. Zelfs nu groeit het eiland Hawaï nog steeds doordat de Kilauea-vulkaan regelmatig lava in zee laat stromen, die vervolgens stolt en het eiland uitbreidt. In 2023 was er opnieuw een periode van uitbarstingen die nieuw land toevoegden. Ook IJsland is een voorbeeld: dat eiland is volledig vulkanisch van oorsprong en groeit geologisch gezien nog steeds.

Er zijn vulkanen die al heel lang “slapen”

Vulkanen worden ingedeeld als actief, sluimerend (dormant) of uitgestorven. Een sluimerende vulkaan is niet actief, maar kan dat in de toekomst nog worden. Een uitgestorven vulkaan wordt niet meer verwacht te barsten. Dat onderscheid is niet altijd scherp: de Pinatubo op de Filipijnen gold als sluimerend en barstte in 1991 plotseling hevig uit na ruim 600 jaar stilte. Dit was een van de krachtigste uitbarstingen van de twintigste eeuw en had wereldwijde gevolgen voor het klimaat, doordat de as en gassen de temperatuur op aarde tijdelijk iets deden dalen.

Vulkanen en het klimaat hebben een direct verband

Grote uitbarstingen gooien zwaveldeeltjes hoog de atmosfeer in. Die deeltjes weerkaatsen zonlicht, waardoor de aarde tijdelijk afkoelt. Na de uitbarsting van de Tambora in Indonesië in 1815 volgde in 1816 het zogenoemde “jaar zonder zomer”. In Europa en Noord-Amerika waren de zomers zo koud dat de oogsten mislukten, wat leidde tot voedselschaarste. Het toont hoe één vulkaanuitbarsting de wereld tijdelijk op zijn kop kan zetten.

De diepste vulkanen zitten onder water

Verreweg de meeste vulkanische activiteit op aarde vindt niet op het land plaats, maar op de oceaanbodem. Langs de mid-oceanische ruggen, de naden tussen tektonische platen, barsten voortdurend onderwatervulkanen uit. Deze zogenoemde “black smokers” spuwen heet, mineraalrijk water uit en vormen unieke ecosystemen met leven dat niet van zonlicht maar van chemische energie afhankelijk is. Naar schatting zijn er wereldwijd tienduizenden onderwatervulkanen actief, al is een groot deel nog nooit goed in kaart gebracht.

Vulkanen zijn dus veel meer dan spectaculaire lavashows. Ze vormen land, beïnvloeden het klimaat, leven op andere planeten en verbergen veel van hun activiteit ver onder het wateroppervlak. Wie eenmaal begint met lezen over vulkanen, merkt al snel dat elk feit leidt naar het volgende.