Octopus weetjes: 20 verbazingwekkende feiten over dit bijzondere dier

Octopussen zijn zonder twijfel een van de meest bijzondere dieren op aarde. Ze hebben drie harten, blauw bloed en kunnen zichzelf vrijwel onzichtbaar maken. Of je nu een duiker bent of gewoon nieuwsgierig: deze octopus weetjes laten zien hoe fascinerend dit dier is.

Wat is een octopus eigenlijk?

Een octopus is een weekdier, net als een mossel of een slak. Ze behoren tot de groep koppotige weekdieren (ook wel cephalopoden genoemd), een groep dieren zonder ruggengraat. Andere bekende koppotige zijn de inktvis en de nautilus. Ondanks het ontbreken van een ruggengraat zijn octopussen opvallend slim en gedragsmatig complex.

Er bestaan wereldwijd meer dan 300 soorten octopussen. Ze leven in alle oceanen van de wereld, van ondiepe kustregio’s tot de diepste oceaanbodem.

De meest verrassende octopus weetjes op een rij

• Drie harten. Een octopus heeft drie harten. Twee pompen bloed door de kieuwen, één pomp zorgt voor de rest van het lichaam. Als een octopus zwemt, stopt het centrale hart tijdelijk met pompen. Dat is ook waarom octopussen liever kruipen dan zwemmen.
• Blauw bloed. Octopussenbloed is blauw, niet rood. Dat komt omdat hun bloed hemocyanine bevat in plaats van hemoglobine. Hemocyanine bevat koper, hemoglobine ijzer. Blauw bloed is minder efficiënt bij hoge temperaturen, maar werkt goed in koud zeewater met weinig zuurstof.
• Negen hersenen. Naast een centraal brein heeft een octopus ook in elke arm een eigen zenuwknooppunt. In totaal zijn er negen hersenencentra. Elke arm kan daardoor min of meer zelfstandig beslissingen nemen, zelfs als de arm van het lichaam is gescheiden.
• Kleurblind maar meester in camouflage. Octopussen zijn kleurblind. Toch kunnen ze zich razendssnel aanpassen aan de kleur en textuur van hun omgeving. Wetenschappers denken dat ze via lichtgevoelige cellen in hun huid kleuren waarnemen, ook al zien hun ogen zelf alleen in grijstinten.
• Drie soorten huidlaag voor camouflage. De huid van een octopus bevat chromatoforen (pigmentcellen), iridoforen (die licht weerkaatsen) en papillen (waarmee ze de textuur van hun huid aanpassen). Hiermee bootsen ze zand, koraal of rots vrijwel perfect na.
• Korte levensduur. De meeste octopussoorten leven maar één tot twee jaar. De reuzenpacifische octopus, de grootste soort ter wereld, wordt naar schatting maximaal vijf jaar oud.
• Ze sterven na het broeden. Vrouwelijke octopussen sterven kort na het uitkomen van de eieren. In de weken dat ze de eieren bewaken, eten ze nauwelijks. Mannetjes sterven ook snel na het paren. Het is een van de meest opvallende voortplantingsstrategieën in het dierenrijk.
• Geen skelet. Een octopus heeft geen enkel hard botje in zijn lijf, op de snavel na. Daardoor kan hij door elke opening kruipen die groot genoeg is voor zijn snavel. In een aquarium kunnen octopussen ontsnapppen via haast onzichtbare spleten en kieren.
• Giftig. Alle octopussoorten zijn in enige mate giftig. Ze gebruiken hun gif om prooien zoals krabben en kreeften te verlammen. De blauwe ringoctopus is gevaarlijk voor mensen: zijn gif kan in minuten dodelijk zijn en er bestaat geen tegengif.
• Ze kunnen pijn voelen. Onderzoek toont aan dat octopussen pijn ervaren en hun gedrag aanpassen om pijn te vermijden. Dit maakt hen in veel landen wettelijk beschermd bij wetenschappelijk onderzoek.

Hoe slim is een octopus?

Octopussen lossen puzzels op, openen potten met deksel, spelen met objecten en herkennen individuele mensen. In aquaria is meerdere keren gedocumenteerd dat octopussen waterslangen op bezoekers richtten die hen eerder hadden lastiggevallen. Ze hebben een duidelijk kortetermijn- en langetermijngeheugen.

Ze kunnen ook gereedschap gebruiken. Bepaalde soorten nemen lege kokosnoothalven mee om later als schuilplaats te gebruiken. Dat is een van de weinige voorbeelden van gereedschapsgebruik bij ongewervelde dieren.

Inkt: waarvoor dient die precies?

Als een octopus zich bedreigd voelt, spuit hij een wolk inkt uit. Die inkt bevat melanine (het donkere pigment) en een stof die het reukvermogen van roofdieren tijdelijk uitschakelt. Zo mist een haai of murene zijn prooi letterlijk en figuurlijk. De inkt is niet giftig voor mensen, maar kan vissen in een te kleine ruimte wel schaden.

Hoe groot worden octopussen?

De kleinste soort is de pygmy-octopus, met een mantellengte van nog geen 2 centimeter. De reuzenpacifische octopus (Enteroctopus dofleini) is de grootste soort. Met uitgestrekte armen kan hij een spanwijdte van meer dan 4 meter bereiken en meer dan 50 kilogram wegen. De gemiddelde octopus in tropische zeeën blijft veel kleiner, met een spanwijdte van enkele decimeters.

Veelgestelde vragen over octopus weetjes

Hoeveel armen heeft een octopus?
Acht. De naam “octopus” komt van het Griekse woord voor acht (okto) en voet (pous). Wetenschappers maken soms onderscheid tussen armen en tentakels, maar bij octopussen spreken we van acht armen, elk met zuignappen.

Kunnen octopussen buiten het water overleven?
Ja, voor korte tijd. Octopussen komen regelmatig even het water uit om prooien op het strand of in getijdenbassins te vangen. Zolang de kieuwen vochtig blijven, kunnen ze ademen.

Hebben octopussen echt drie harten?
Ja. Twee kieuwenharten pompen bloed door de ademhalingsorganen, één systeemhart pompt het bloed door het lichaam. Bij het zwemmen stopt het systeemhart kort, wat ze snel vermoeit.

Zijn octopussen gevaarlijk voor mensen?
De meeste soorten niet. De blauwe ringoctopus is de enige soort die echt gevaarlijk is voor mensen vanwege zijn sterke gif. Bij andere soorten is een beet zeldzaam en vergelijkbaar met een wespensteek.

Octopussen zijn kortlevende, solitaire en verrassend intelligente dieren die de wetenschap nog steeds verbazen. Van hun blauw bloed tot hun zelfstandig functionerende armen: elk feit over de octopus laat zien hoe anders het leven er in de oceaan uit kan zien.