Zwaluw weetjes: 15 fascinerende feiten over deze vliegende insecteneter

Zwaluwen zijn echte wondertjes van de natuur. Ze vliegen razendsnel, bouwen nesten van modder en leggen elk jaar duizenden kilometers af. Of je nu een zwaluw in je schuur hebt of ze gewoon graag ziet vliegen, deze zwaluw weetjes laten zien hoe bijzonder deze vogels eigenlijk zijn.

Zwaluwen migreren ongelooflijke afstanden

De boerenzwaluw (Hirundo rustica) is een van de bekendste trekvogels van Europa. Elk jaar vliegt hij van zijn broedgebied in Nederland of België naar zijn overwinteringsgebied in zuidelijk Afrika, en weer terug. De totale afstand per jaar kan oplopen tot zo’n 20.000 kilometer. Dat is meer dan de helft van de omtrek van de aarde.

Zwaluwen navigeren tijdens die lange reis op basis van de stand van de zon en het aardmagnetisch veld. Ze vliegen niet alleen ’s nachts zoals veel andere trekvogels, maar ook overdag. Onderweg eten ze terwijl ze vliegen: ze pakken insecten gewoon uit de lucht zonder te landen.

Ze bouwen nesten van modder en speeksel

Boerenzwaluwen bouwen hun nest van klompjes natte modder, die ze oprapen vanaf de grond of de oever van een sloot. Ze mengen die modder met plantenvezel en speeksel, en plakken het geheel laagje voor laagje tegen een wand of balk. Een volledig nest bouwen duurt ongeveer een tot twee weken. Van binnen bekleden ze het nest met zachte veren en gras.

Oeverzwaluwen kiezen een andere aanpak. Zij graven zelf een tunnel in een zandwand, soms wel een halve meter diep. Aan het einde van die tunnel ligt de broedkamer. Dat is bijzonder voor een vogel: de meeste vogels bouwen hun nest, maar graven er niet naartoe.

Zwaluwen zijn insecteneters, en dat is maar goed ook

Een boerenzwaluw eet op een dag honderden insecten. Ze jagen uitsluitend in de lucht, op vliegen, muggen, vlinders en kevers. Dat maakt ze nuttige dieren voor boeren en tuiniers: ze houden de insectenpopulatie in de omgeving op een natuurlijk niveau. Een nest met jongen vraagt nog veel meer: twee ouders samen vliegen tientallen keren per dag heen en weer om de jongen te voeren.

Zwaluwen drinken ook vliegend. Ze scheren laag over het wateroppervlak en happen een slok water zonder te landen. Wie dit eens ziet, vergeet het niet snel.

Bijzondere feiten over hun lichaam en gedrag

Zwaluwen hebben een gestroomlijnd lichaam met lange, smalle vleugels. Dat maakt ze uitzonderlijk snel en wendbaar in de lucht. Een boerenzwaluw kan snelheden halen van zo’n 50 tot 75 kilometer per uur. Bij harde achtervolging of duiken kan dat nog hoger liggen.

Hun pootjes zijn klein en zwak, want ze zijn niet gemaakt om te lopen. Op de grond zijn ze behoorlijk hulpeloos. Je ziet een zwaluw dan ook bijna nooit lopen. Ze landen wel op takken of draden, maar alleen om uit te rusten.

De staart van de boerenzwaluw heeft twee lange puntige pennen, die duidelijk langer zijn bij mannetjes. Vrouwtjes kiezen bij voorkeur mannetjes met de langste staartpennen, want dat is een teken van goede gezondheid en genen. Lange staartpennen zijn dus geen toeval, maar een echte selectiefactor.

Zwaluwen zijn sociale vogels met vaste gewoontes

Zwaluwen keren elk jaar terug naar dezelfde plek om te broeden. Een stel gebruikt het vorige nest opnieuw, of bouwt vlak naast de oude plek een nieuw nest. Ze zijn sterk gehecht aan hun broedlocatie. In een boerenschuur kunnen soms meerdere paren naast elkaar broeden.

Buiten het broedseizoen slapen zwaluwen in grote groepen bij elkaar in rietvelden. Vlak voor de trek verzamelen ze zich in enorme zwermen op telefoondraad of dakrand. Die spectaculaire verzamelingen zie je in augustus en september.

Zwaluwen maken ook geluid. Ze communiceren met een serie snelle, heldere roepjes en zingen een snel kwetterend liedje. Mannetjes zingen om hun territorium te verdedigen en wijfjes aan te trekken.

Zwaluwen staan onder druk

Het gaat minder goed met de zwaluw. In veel landen neemt het aantal broedparen al jaren af. De oorzaken zijn divers: minder insecten door pesticidegebruik, het dichttimmeren van schuren en stallen waar ze vroeger nestelden, en veranderingen in het landschap. Minder vee betekent minder mestkevers en vliegen, en dus minder voedsel voor zwaluwen.

Wie zwaluwen wil helpen, kan een nestgelegenheid bieden. Laat een raampje in een schuur op een kier staan, of hang een kunstmatig nesthulpje op onder de dakrand. Dat helpt echt.

Veelgestelde vragen over zwaluwen

Wanneer komen zwaluwen aan in Nederland?
Boerenzwaluwen arriveren in Nederland meestal tussen half april en begin mei, afhankelijk van het weer onderweg.

Wanneer vertrekken zwaluwen weer?
De meeste boerenzwaluwen vertrekken in augustus en september richting Afrika. Soms zie je ze nog tot in oktober.

Hoeveel eieren legt een zwaluw?
Een broedsel bestaat uit drie tot vijf eieren. Per jaar heeft een stel soms twee of zelfs drie broedsels als de omstandigheden goed zijn.

Hoe oud worden zwaluwen?
De meeste zwaluwen worden twee tot vier jaar oud. De oudste geringde boerenzwaluwen zijn meer dan acht jaar geworden, maar dat is zeldzaam.

Is het een zwaluw of een gierzwaluw?
Een gierzwaluw lijkt op een zwaluw maar is geen familie. Gierzwaluwen zijn donkerder, groter en maken een schril gilgeluid. Ze komen pas in mei aan en vertrekken al in juli of augustus.

Zwaluwen zijn kortom opmerkelijke dieren: kleine lijfjes die duizenden kilometers afleggen, insecten vangen terwijl ze vliegen en elk jaar trouw terugkomen naar dezelfde plek. Ze verdienen een warme ontvangst, in de letterlijke zin van het woord.